Karadeniz'de çay günün her saatinde demlenir, bardaklar da gün boyu dolup boşalır. Bu kadar çok kullanılan ince belli bardaklar bir süre sonra matlaşır; belinde ve dibinde kahverengi bir halka oluşur. Süngerle ovmak çoğu zaman işe yaramaz, bulaşık makinesi de lekeyi sabitlemekten başka bir şey yapmaz. Çözüm, lekeyi doğru malzemeyle yumuşatıp öyle çıkarmak.
Bardak neden sararıyor?
Çayın rengini ve burukluğunu veren tanenler cama tutunmayı seviyor. Her bardakta gözle görülmeyen ince bir tabaka kalıyor ve üst üste birikerek kahverengi bir film oluşturuyor. Suyunuz kireçliyse durum daha da hızlanıyor; kireç pürüzlü bir yüzey oluşturuyor ve tanen bu yüzeye daha kolay yapışıyor. Bardağı çayla uzun süre bekletmek ve yalnızca suyla çalkalayıp bırakmak da lekeyi kalıcı hâle getiriyor.
1. Karbonatla ovma
En hızlı sonuç veren yöntem bu. Nemli bir süngerin ya da parmağınızın ucuna bir çay kaşığı karbonat alın ve bardağın içini, özellikle belini ve dibini dairesel hareketlerle ovun. Karbonat çok ince taneli olduğu için camı çizmeden lekeyi kazıyor. Bir dakika sonra bol suyla durulayın. Dar bardaklarda parmağınız yetişmiyorsa şişe fırçası kullanın.
2. Sirkeli suda bekletme
Leke kireçle birlikte oturduysa sirke devreye giriyor. Bir kabın içine bir ölçü beyaz sirke, iki ölçü sıcak su koyun. Bardakları bu karışıma yatırıp yarım saat bekletin. Sirke kireci çözüyor, kireçle birlikte lekenin tutunduğu zemin de gidiyor. Ardından normal şekilde yıkayın. Bu yöntem bardaktaki matlığı da gideriyor.
3. Tuz ve limon
Yarım limonun kesik yüzünü iri tuza batırın ve bardağın içini bununla ovun. Tuz hafif aşındırıcı görevi görüyor, limonun asidi lekeyi çözüyor. Geriye hem parlak bir bardak hem de ferah bir koku kalıyor. Altın yaldızlı bardaklarda yaldıza değdirmemeye özen gösterin; asit yaldızı soldurabiliyor.
4. Limon tuzuyla toplu temizlik
Misafir takımının tamamı sarardıysa tek tek uğraşmayın. Bulaşık leğenine ya da lavaboya sıcak su doldurun, iki yemek kaşığı limon tuzu ekleyip eritin. Bardakları içine yatırın ve bir saat bekletin. Çıkarıp duruladığınızda lekelerin büyük bölümü kendiliğinden akmış olur. Kalan izleri süngerle hafifçe silmek yetiyor.
5. Diş macunu
Yalnızca bir iki bardakta inatçı halka varsa, eski bir diş fırçasına nohut büyüklüğünde beyaz diş macunu sıkın ve lekenin üzerinde gezdirin. Macundaki ince aşındırıcılar tanen tabakasını söküyor. Jel ve renkli macunlar bu iş için uygun değil.
6. Pirinç ve sıcak su
Ağzı dar olduğu için içine ulaşamadığınız demlik, termos ve sürahiler için eski bir yöntem: içine bir avuç çiğ pirinç, bir yemek kaşığı sirke ve bir su bardağı ılık su koyun. Ağzını kapatıp bir iki dakika kuvvetlice çalkalayın. Pirinç taneleri iç yüzeye sürtünerek lekeyi kazıyor.
Demlik ve çaydanlık için
Bardaklar parlasa da demliğin içi kararmışsa çayın tadı değişiyor. Porselen demliği karbonatlı sıcak suyla doldurup bir saat bekletin, ardından fırçalayın. Çelik çaydanlığın dibindeki kireç için içine bir çay bardağı sirke ve su koyup kaynatın, yarım saat bekletip dökün. Sonrasında bir kez temiz suyla kaynatıp dökmeyi unutmayın; yoksa ilk çayda sirke kokusu kalır.
Bir not: Karadeniz'de pek çok kişi demliğin içindeki çay tabakasının çaya lezzet kattığına inanır ve demliği deterjanla yıkamaz. Deterjan kullanmamak doğru bir alışkanlık; koku bırakabiliyor. Ancak aylarca biriken kalın tabaka da bayat ve acı bir tat veriyor. Ayda bir karbonatla temizlemek ikisinin ortası.
Sakın yapmayın
Tel ve sert sünger kullanmayın. Camda gözle görülmeyen çizikler açıyor; bardak bir daha eskisi gibi parlamıyor ve leke çiziklere daha çabuk yerleşiyor.
Çamaşır suyuna yatırmayın. Lekeyi açıyor ama koku bırakıyor, yaldızı döküyor. İyi durulanmadığında sağlık açısından da sakıncalı.
Sirke ile çamaşır suyunu karıştırmayın. İkisi bir araya geldiğinde zehirli gaz çıkıyor.
Sıcak bardağı soğuk suya tutmayın. İnce cam ısı farkına dayanamıyor ve çatlıyor.
Leke bir daha oluşmasın diye
Temizlik kadar önemli olan, lekenin yeniden birikmesini engellemek. Bardağı çay bittikten hemen sonra çalkalayın; kuruyan çay lekesi tutuyor. Yıkarken bulaşık süngerinin yumuşak yüzüyle bardağın belini de silin; leke en çok burada birikiyor. Bulaşık makinesi kullanıyorsanız parlatıcı ve tuz haznesini boş bırakmayın; kireçli su bardakları iki üç yıkamada matlaştırıyor.
Haftada bir kez bardakları sirkeli suda on dakika bekletmek, tabaka oluşmasını baştan önlüyor. Çayı da bardakta uzun süre bekletmemek gerekiyor; soğuyup dibinde kalan çay, lekenin en büyük kaynağı.
